Advertisement

Leerproblemen en leerstoornissen

Chapter
  • 15k Downloads

Oorzakelijke condities, uitingsvormen en effectieve interventies

In onze samenleving is het belangrijk vlot te kunnen lezen en rekenen. Niet ‘automatisch’ kunnen lezen en rekenen levert aanzienlijke beperkingen op in het maatschappelijk functioneren. De belangstelling voor (ernstige) leerproblemen is dan ook terecht groot, ook vanuit het beleid dat gericht is op het verlagen van kansarmoede, het terugdringen van schooluitval en het verhogen van het uiteindelijke uitstroomniveau in het onderwijs.

Dyslexie en dyscalculie zijn de twee meest frequent beschreven en onderkende leerstoornissen. Ze komen elk voor bij 2 tot 5% van de bevolking, in driekwart van de gevallen in combinatie met elkaar. Kenmerkend voor beide problemen is het niet of zeer moeizaam geautomatiseerd raken van woordfeiten (directe woordherkenning) en rekenfeiten (directe beschikking over basale uitkomsten), ook wel benoemd als declaratieve kennis. Problemen met feitenkennis wreken zich in het uitvoeren van meer complexe procedures, zoals het begrijpend lezen of het oplossen van rekenvraagstukken. Cognitief- en neurowetenschappelijk onderzoek geeft meer en meer inzicht in oorzakelijke condities, in uitingsvormen en in effectieve interventies. Dit hoofdstuk vat de huidige stand van zaken in wetenschappelijke kennis samen, geordend aan de hand van een transactioneel ontwikkelingsmodel. Voor de praktijk van diagnostiek en behandeling levert deze ordening bruikbare handvatten.

Literatuur

  1. Ahmed, W., Minnaert, A., Kuyper, H., & Werf, G. van der (2012). Reciprocal relationships between math self-concept and math anxiety. Learning and Individual Differences, 22(3), 385–389.CrossRefGoogle Scholar
  2. APA / American Psychiatric Association (2000). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, DSM-IV-TR, 4 th edition. Washington, D.C.: Author.Google Scholar
  3. APA / American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th Edition: DSM-5. Arlington, VA: Author.Google Scholar
  4. Baddeley, A.D. (2000). The episodic buffer: a new component of working memory? Trends in Cognitive Sciences, 4(11), 417–423.PubMedCrossRefGoogle Scholar
  5. Blomert, L. (2005). Dyslexie in Nederland. Theorie, praktijk en beleid. Amsterdam: Uitgeverij Nieuwezijds.Google Scholar
  6. Blomert, L. (2006). Protocol Dyslexie Diagnostiek en Behandeling. Den Haag: College voor Zorgverzekeringen (CVZ project nr. 608/001/2005).Google Scholar
  7. Boets, B., Op de Beeck, H., Vandermosten, M., Scott, S., Gillebert, C., Mantini, D., Bulthé, J., Sunaert, S., Wouters, J., & Ghesquière, P. (2013). Intact but less accessible phonetic representations in adults with dyslexia. Science, 342, 1251–1254.PubMedCentralPubMedCrossRefGoogle Scholar
  8. Boets, B., Vandermosten, M., Poelmans, H., Luts, H., Wouters, J., & Ghesquière, P. (2011). Preschool impairments in auditory processing and speech perception uniquely predict future reading problems. Research in Developmental Disabilities, 32(2), 560–570.PubMedCrossRefGoogle Scholar
  9. Boets, B., Wouters, J., & Ghesquière, P. (2007). Dyslexie als algemeen magnocellulair deficit!? Resultaten van een longitudinale studie. Logopedie. Informatiemedium van de Vlaamse Vereniging voor Logopedisten, 20(5), 19–33.Google Scholar
  10. Bulthé, J., De Smedt, B., & Op de Beeck, H. (2013). Format-dependent representations of symbolic and non-symbolic numbers in the human cortex as revealed by multi-voxel pattern analyses. NeuroImage [doi: 10.1016/j.neuroimage.2013.10.049. Epub ahead of print].Google Scholar
  11. De Boer, A.A., Pijl, S.J., & Minnaert, A.E.M.G. (2011). Regular primary school teachers’ attitudes towards inclusive education: a review of the literature. International Journal of Inclusive Education, 15(3), 331–351.CrossRefGoogle Scholar
  12. De Boer, A. A., Pijl, S.J., & Minnaert, A.E.M.G. (2012). Students’ attitudes towards peers with special needs: A review of the literature. International Journal of Disability, Development and Education, 59(4), 379–392.CrossRefGoogle Scholar
  13. De Bruyn, E.E.J., Ruijssenaars, A.J.J.M., Pameijer, N.K., & Aarle, E.J.M. van (2003). De diagnostische cyclus. Een praktijkleer. Leuven/Voorburg: Acco.Google Scholar
  14. Dehaene, S., Molko, N., Cohen, L., & Wilson, A.J. (2004). Arithmetic and the brain. Current Opinion in Neurobiology, 14, 218–224.PubMedCrossRefGoogle Scholar
  15. Elbaum, B., & Vaughn, S. (2003). Self-concept and students with learning disabilities. In H.L. Swanson, K.R. Harris, & S. Graham (eds.), Handbook of learning disabilities (pp. 229–241). New York: The Guilford Press.Google Scholar
  16. Gersten, R., Chard, D. J., Jayanthi, M., Baker, S. K., Morphy, P., & Flojo, J. (2009). Mathematics Instruction for Students with Learning Disabilities: A Meta-Analysis of Instructional Components. Review of Educational Research, 79(3), 1202–1242.CrossRefGoogle Scholar
  17. Gezondheidsraad: Commissie Dyslexie (1995). Dyslexie: afbakening en behandeling. Publicatienr. 1995/15. Den Haag: Gezondheidsraad.Google Scholar
  18. Ghesquière, P., & Ruijssenaars, A.J.J.M. (1994). Dyslexie en rekenproblemen. Verschillende benaderingen van de relatie tussen taal- en rekenproblemen. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 33, 411–420.Google Scholar
  19. Ghesquière, P., & Ruijssenaars, A.J.J.M. (2005). Kinderen en jongeren met een leerstoornis. In H. Grietens, J. Vanderfaeillie, W. Hellinckx & W. Ruijssenaars (red.), Handboek Orthopedagogische hulpverlening 1 (pp. 65-90). Leuven: Acco.Google Scholar
  20. Harvey, B.M., Klein, B.P., Petridou, N.,   & Dumoulin, S.O. (2013). Topographic representation of numerosity in the human parietal cortex. Science, 341, 1123–1126.PubMedCrossRefGoogle Scholar
  21. Hellendoorn, J., & Ruijssenaars, A.J.J.M. (2000). Personal experiences and adjustment of Dutch adults with dyslexia. Remedial and Special Education, 21, 227–240.CrossRefGoogle Scholar
  22. Hellinckx, W., & Ghesquière, P. (1999). Als leren pijn doet … Opvoeden van kinderen met een leerstoornis. Leuven/Amersfoort: Acco.Google Scholar
  23. Henneman, K., Kleijnen, R., & Smits, A. (2004a). Protocol Dyslexie Voortgezet Onderwijs. Deel 1- Achtergronden, beleid en implementatie. ’s-Hertogenbosch: KPC Groep/Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands/Tilburg: Werkverband Opleidingen Speciaal Onderwijs.Google Scholar
  24. Henneman, K., Kleijnen, R., & Smits, A. (2004b). Protocol Dyslexie Voortgezet Onderwijs. Deel 2 - Signalering, diagnose en begeleiding. ’s-Hertogenbosch: KPC Groep/Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands/Tilburg: Werkverband Opleidingen Speciaal Onderwijs.Google Scholar
  25. Kleijnen, R., & Loerts, M. (2006). Protocol Dyslexie Hoger Onderwijs. Antwerpen/Apeldoorn: Garant.Google Scholar
  26. Kroesbergen, E.H., & Luit, J.E.H. van (2003). Mathematics interventions for children with special educational needs: a meta-analysis. Remedial & Special Education, 24, 97–114.CrossRefGoogle Scholar
  27. Lyytinen, H., Ahonen. T., Eklund, K., Guttorm, T., Kulju, P., Laakso, M-L., Leiwo, M., Leppänen, P., Lyytinen, P., Poikkeus, A.-M., Richardson, U., Torppa, M., & Viholainen, H. (2004). Early Development of Children at Familial Risk for Dyslexia - Follow-up from Birth to School Age. Dyslexia, 10(3), 146–178.PubMedCrossRefGoogle Scholar
  28. Minnaert, A.E.M.G. (2005). Maakt het verschil? Over onderwijskundige en orthopedagogische zorg voor leerlingen in het onderwijs. In E.J. Knorth, A.E.M.G. Minnaert & A.J.J.M. Ruijssenaars (red.), Verschillen onderscheiden. Orthopedagogische hulpverlening en begeleiding bij problematische opvoedings- en onderwijsleersituaties (pp. 43–62). Utrecht: Agiel.Google Scholar
  29. Minnaert, A. (2013). Goals are motivational researchers’ best friend, but to what extent are achievement goals and achievement goal orientations also the best friend of educational outcomes? International Journal of Educational Research, 61, 85–89.CrossRefGoogle Scholar
  30. Minnaert, A., & Vermunt, J.D. (2006). 25 jaar Onderwijspsychologie in Nederland en Vlaanderen in de periode 1980 tot 2005: trends, pendels en grensverleggers. Pedagogische Studiën, 83, 260–277.Google Scholar
  31. NRD / Nationaal Referentiecentrum Dyslexie (2013). Verantwoordeing bij Herziene versie Protocol Dyslexie Diagnostiek en Behandeling 2.0 (PDDB 2.0). Zie: www.nrd.nu en www.kwaliteitsinstituutdyslexie.nl.
  32. Pennington, B.F. (2002). The development of psychopathology. Nature and nurture. New York: The Guilford Press.Google Scholar
  33. Ruijssenaars, A.J.J.M. (2001/2004). Leerproblemen en leerstoornissen. Remedial teaching en behandeling. Hulpschema’s voor opleiding en praktijk. Rotterdam: Lemniscaat.Google Scholar
  34. Ruijssenaars, A.J.J.M., Luit, J.E.H. van, & Lieshout, E.C.D.M. van (2004). Rekenproblemen en dyscalculie. Theorie, onderzoek, diagnostiek en behandeling. Rotterdam: Lemniscaat.Google Scholar
  35. Rutter, M., & Taylor, E. (2002). Child and adolescent psychiatry, 4th edition. Oxford: Blackwell Publishing.Google Scholar
  36. Struiksma, C., & Bakker, M. (2006). Effectiviteit van dyslexiebehandelingen in de Leeskliniek van het Pedologisch Instituut Rotterdam. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 45, 3–14.Google Scholar
  37. Swanson, H.L., & Zheng, X. (2013). Memory difficulties in children and adults with learning disabilities. In H.L. Swanson, K.R. Harris & S. Graham (eds.), Handbook of learning disabilities (2nd ed.) (pp. 214–238). New York: The Guilford Press.Google Scholar
  38. Toll, S. (2013). A journey towards mathematics. Effects of remedial education on early numeracy. Utrecht: Universiteit Utrecht (academisch proefschrift).Google Scholar
  39. Vanbinst, K., Ghesquière, P., & De Smedt, B. (2012). Numerical Magnitude Representations and Individual Differences in Children’s Arithmetic Strategy Use. Mind, Brain, and Education, 6(3), 129–136.CrossRefGoogle Scholar
  40. Van Bon, W.H.J. (1993). Spellingproblemen: theorie en praktijk. Rotterdam: Lemniscaat.Google Scholar
  41. Van den Broeck, W. (2002). Dyslexie: naar een wetenschappelijk verantwoorde definitie. In A.J.J.M. Ruijssenaars & P. Ghesquière (red.), Dyslexie en dyscalculie: ernstige problemen in het leren lezen en rekenen. Recente ontwikkelingen in onderkenning en aanpak (pp. 13-22). Leuven/Leusden: Acco.Google Scholar
  42. Van der Leij, A. (2003). Leesproblemen en dyslexie. Rotterdam: Lemniscaat.Google Scholar
  43. Van der Leij, A. (2006). Dyslexie: vergelijking van behandelingsstudies. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 45, 313–338.Google Scholar
  44. Van der Leij, A., Van Zuijen, T., De Jong, P., Maurits, N., &  Maassen, B. (2013). Precursors of developmental dyslexia: an overview of the longitudinal dutch dyslexia programme study. Dyslexia, 19, 191–213.PubMedCrossRefGoogle Scholar
  45. Vandermosten, M., Boets, B., Poelmans, H., Sunaert, S., Wouters, J., & Ghesquière, P. (2012). A tractography study in dyslexia: neuroanatomic correlates of orthographic, phonological and speech processing. Brain, 135(3), 935–948.PubMedCrossRefGoogle Scholar
  46. Vandermosten, M., Poelmans, H., Sunaert, S., Ghesquière, P., & Wouters, J. (2013). White matter lateralization and interhemispheric coherence to auditory modulations in normal reading and dyslexic adults. Neuropsychologia, 51(11), 2087–2099.PubMedCrossRefGoogle Scholar
  47. Vandewalle, E., Boets, B., Ghesquière, P., & Zink, I. (2009). Welke kinderen met SLI ontwikkelen lees- en spellingproblemen? Logopedie. Informatiemedium van de Vlaamse Vereniging voor Logopedisten, 22(2), 23–32.Google Scholar
  48. Van Groenestijn, M., Borghouts, C., & Janssen, C. (2011). Protocol Ernstige RekenWiskunde-problemen en Dyscalculie (ERWD; BaO/SBO/SO). Assen: Van Gorcum.Google Scholar
  49. Van Groenestijn, M., Van Dijken, G., & Janson, D. (2012). Protocol Ernstige RekenWiskunde-problemen en Dyscalculie (ERWD; VO/VSO). Assen: Van Gorcum.Google Scholar
  50. Van Lieshout, E.C.D.M. (2001). Ontwikkelingen in de behandeling van leerproblemen: aandacht voor aanpakken en vasthouden. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 40, 5–19.Google Scholar
  51. Van Lieshout, E.C.D.M. (2006). Rekenstoornissen en dyscalculie: enkele non-specifieke cognitieve verklaringen. In M. Dolk & M. van Groenestijn (red.), Dyscalculie in discussie (pp. 6-15). Assen: Van Gorcum.Google Scholar
  52. Van Lieshout, E.C.D.M., & Speyer, G. (2003). Samenhang tussen reken- en leesproblemen. In M. Meerum Terwogt & H.J. Schulze (red.), Kijk op emoties. Theorie en praktijk in ontwikkeling en opvoeding (pp.153-163). Amsterdam: SWP.Google Scholar
  53. Van Luit, J.E.H., Bloemert, J., Ganzinga, E.G., & Mönch, M.E. (2012). Protocol voor Gedragskundigen. Doetinchem: Graviant.Google Scholar
  54. Wentink, H., & Verhoeven, L. (2001). Protocol Leesproblemen en Dyslexie. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.Google Scholar
  55. Wentink, H., & Verhoeven, L. (2004). Protocol Leesproblemen en Dyslexie voor groep 5-8. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.Google Scholar
  56. World Health Organization (WHO) (1999). ICIDH-2: Internationale Classificatie van Stoornissen, Activiteiten en Participatie. Een handleiding voor de Dimensies Gehandicapt-zijn en Gezondheid. Bilthoven: WHO-Colloborating Centre voor de ICIDH.Google Scholar

Aanbevolen literatuur

  1. Braams, T. (2002). Dyslexie: een complex taalprobleem. Vierde, herziene druk. Amsterdam: Boom.Google Scholar
  2. Geary, D.C., & Hoard, M.K. (2004). Numerical and arithmetical deficits in learning-disabled children: Relation to dyscalculia and dyslexia. Aphasiology, 15, 636–647.Google Scholar
  3. Ruijssenaars, A.J.J.M., Luit, J.E.H. van, & Lieshout, E.C.D.M. van (2004). Rekenproblemen en dyscalculie. Theorie, onderzoek, diagnostiek en behandeling. Rotterdam: Lemniscaat.Google Scholar
  4. Shaywitz, S.E. (2005). Hulpgids Dyslexie. Amsterdam: Uitgeverij Nieuwezijds.Google Scholar

Copyright information

© Bohn Stafleu van Loghum 2014

Authors and Affiliations

  1. 1.Rijksuniversiteit GroningenGroningenThe Netherlands
  2. 2.KU LeuvenLeuvenBelgium

Personalised recommendations