Reformationsgesinnte Niederländer in Strassburg
Chapter
Zusammenfassung
In der damaligen Zeit haben mehrere Niederländer in Strassburg geweilt und sind dort mit Bucer in Berührung gekommen. Über einige von ihnen konnten wir etwas Näheres in Erfahrung bringen.
Preview
Unable to display preview. Download preview PDF.
Literatur
- 1).Luther empfahl ihn am 14. April 1526 für finanzielle Unterstützung dem Kurfürsten von Sachsen an (W.A., Briefe, IV; Herminjard, Corr. des Réf., II, S. 179 Nr. 13).Google Scholar
- 2).Bucer an Farel, Strassburg, 13. Dez. 1526 (Herminjard, Corr., I, S. 467).Google Scholar
- 3).Guillaume Dumoulin, Tresutile traicté du vraye regne de antechrist maintenant revelée et cogneu à treshault et trespuissant seigneur Philippe Marquis D’arrescot, Comte de Portian et de Beaumont etc. et Capitaine general de l’empereur nostre sire au pays de haynault. Gedruckt am 6. Jan. 1527 in Strassburg. Die Widmung trägt das Datum: Wittenberg, 30. Dez. 1525. Ders., Notable et utile traicté du zèle et grant désir que doibt avoir ung vrai christien pour garder à Jesuchrist son honneur entier. Envoyé à tresnoble dame madame Bone Gouvernante de Tournay & du Tournesesis. Dame de lannoy de rolencourt de sante etc. Gedruckt in Strassburg am 28. Jan. 1527. Die Widmung trägt das Datum: Wittenberg, 13. Juli 1526. Das Britische Museum in London besitzt von jedem dieser Traktate ein Exemplar. W. G. Moore, La Réforme allemande et la litterature française, Strasbourg 1930, S. 74–81.Google Scholar
- 4).Farel an Capito, Basel, 25. Okt. 1526 (Herminjard, Corr., I, S. 455).Google Scholar
- 1).Der Berner Rat an den Vogt von Aigle, Bern, 7. Febr. 1529 (Herminjard, Corr., II, S. 167).Google Scholar
- 2).Farel an Bucer, Aigle, 10. Mai 1529 (Herminjard, Corr., II, S. 176). Farel an Capito, Aigle den 10. Mai 1529 (a.a.O., S. 179).Google Scholar
- 3).Wie aus Briefen Capitos an Zwingli, Strassburg, 15. Jan. 1526 (Collectio Simleriana in Zürich; Herminjard, Corr., I,S. 457, Nr. 36) und an Oecolampadius (Collectio Simleriana; Baum, Capito und Butzer, S. 350) hervorgeht.Google Scholar
- 4).Roussel, der inzwischen nach Frankreich zurückgekehrt war, berichtet darüber an Farel, Amboise, 27. Aug. 1526 (Herminjard, Corr., I, S. 449 ff).Google Scholar
- 5).Bucer an Farel, Strassburg, 26. Sept. 1527 (Herminjard, Corr., II, S. 53).Google Scholar
- 6).Bucer an Farel, Strassburg, 15. April 1528 (Herminjard, Corr., II, S. 127 ff).Google Scholar
- 1).Bucer an Farel, Strassburg, 1. Mai 1528 (Herminjard, Corr., II S. 131).Google Scholar
- 2).Oecolampadius an Farel, Basel, 11. Mai 1528 (Herminjard, Corr., II, S. 134).Google Scholar
- 3).François Lambert d’Avignon an Bucer, Marburg, 14. März 1530 (Herminjard, Corr., II, S. 243).Google Scholar
- 1).Ober Geldenhauer siehe J. Prinsen, Gerardus Geldenhauer Noviomagus, ‘s Gravenhage 1898; ders., Collectanea van Gerardus Geldenhauer (Werken Hist. Gen. Utrecht, 3. Reihe, 16), Amsterdam 1901. J. Lindeboom. Bijbelsch Humanisme, S. 176 ff. Biogr. Wdb. v. Prot. Godgel., III, S. 195 ff. Für sein „Itinerarium Antwerpia Vitebergam“ siehe L. J. F. Janssen in: Archief voor kerkel. gesch., 1838, S. 509 ff; Prinsen, Collectanea.Google Scholar
- 2).Prinsen, Collectanea, S. 87.Google Scholar
- 1).D. Erasmi Roterodami Annotationes in Leges Pontificis et Caesareas de haereti cis Epistolae aliquot Gerardi Noviomagi. De re Evangelica et haereticorum poenis. Ad Carolum Quintum Imp. Cues. Aug. Ad Germanorum Principes, in conventu Spirensi. Ad Carolum, Gelriorum Ducem. Ad Philippum, Hessorum Principem. Argentorati, apud Christianum Egenolphum An. M. D. XXIX (hrsgeg. von Prinsen in: Collectanea, S. 177–201).Google Scholar
- 2).Epistola contra quondam qui se falso jactant Evangelicos. Erasmus Rot. Vulturio Neocomo S.D. Apud Fri burgum Brisgoicum 4. Nov. 1529 (Opera, ed. Clericus, Lugd. Bat. 1706, X, Sp. 1573–1587).Google Scholar
- 3).Prinsen, Geldenhauer, S. 94 f.Google Scholar
- 4).Epistola apologetica ad syncerioris christianismi sectatores per Frisiam Orientalem & alias inferioris Germanias regiones, in qua Euangelij Christi were studiosi, non qui se (also Euangelicos jactant, ijs defenduntur criminibus, quae in illos Erasmi Roterodami Epistola ad Vulturium Neocomum intendit… (ohne Ortsname), 1530.Google Scholar
- 5).Responsio ad epistolam apologeticam… 1530 (Opera, ed. Clericus, X, Sp. 1589–1631).Google Scholar
- 1).Prinsen, Geldenhauer, S. 68.Google Scholar
- 2).Bucer an Ambrosius Blaurer, Strassburg, Dez. 1531 (Briefwechsel der Brüder Ambrosius Blaurer und Thomas Blaurer 1509–1567. hrsg. vor T. Schiess, I, Freiburg in Br. 1908, S. 294).Google Scholar
- 3).Bucer an Ambrosius Blaurer, Strassburg, 12. Dez. 1531 (a.a.O., S. 303).Google Scholar
- 1).Capito, Hedio und Bucer an Philipp von Hessen, Strassburg, 16. Aug. 1534 (M. Lenz, Briefwechsel Landgraf Philipps des Grossmiithigen von Hessen mit Bucer. Publ. aus den kgl. preuss. Staatsarchiven, 5, Leipzig 1880, Bd. I, S. 38).Google Scholar
- 2).Über Velsius siehe Chr. Sepp, Kerhhistorische studiën, Leiden 1885, S. 91 ff.Google Scholar
- 3).Th. W. Röhrich, Geschichte der Reformation im Elsass und besonders in Strassburg, Strassburg 1830, II, S. 119).Google Scholar
- 4).Nachdem er 1550 in Köln umsonst versucht hatte, die Gunst der Katholiken zu gewinnen, wanderte er umher, fand sich eines Tages bei Anabaptisten und mystischen Schwärmern und erregte in hohem Alter noch Unruhe in den Niederlanden (vgl. H. J. Jaanus, Hervormd Delft ten tijde van Arent Cornelisz, 1573–1605, Amsterdam 1950, S. 200 f.)Google Scholar
- 1).Über Poullain: K. Bauer, Valérand Poullain, Elberfeld 1927.Google Scholar
- 2).Poullain an Calvin, Strassburg, 15. Nov. 1545 (C.R., Opp. Caiv. XII, Sp. 215).Google Scholar
- 3).Poullain an Calvin, Strassburg, 3. Dez. 1545 (a.a.O., Sp. 224).Google Scholar
- 4).W. Nijenhuis, Calvinus oecumenicus, ‘s Gravenhage 1958, S. 84.Google Scholar
- 1).Traicte tres utile du S. Sacrement de la Cene. Auec response aux principaulx argumens des anciens et modernes contre ce s. Sacrement (0.0. und J.).Google Scholar
- 2).Bucer an evangelische Christen, Strassburg, 10. Sept. 1541 (C.R„ Opp. Cale., XI, Sp. 276 ff).Google Scholar
- 3).a.a.O., Sp. 277.Google Scholar
- 4).Bauer, a.a.O., S. 95 f. A. Lang, Der Evangelienkommentar Martin Butzers und die Grundzüge seiner Theologie, Leipzig 1900, S. 159.Google Scholar
- 5).Bauer, a.a.O., S. 104, 304.Google Scholar
- 1).Liturgia sacra seu rites ministerii in ecclesia peregrinorum profugorum propter Euangelium Christi Argentinae. Adiecta est ad Einem breuis Apologia pro hac Liturgia, Per Valerandum Pollanum Flandrum. Londini M.D. LI. G. J. van de Poll, Martin Bucer’s Liturgical Ideas, Assen 1954, S. 107–129.Google Scholar
- 2).Antidotus Valerandi Pollani Flandri, adversus Joachimi Westphali nomine pestilens Consilium, nuper scriptum ad Magnificum Senatum inclytae civitatis Francofordiae…. Ad haec, Aphorismi D. Martini Buceri de S. S. Coena Domini. 1557.Google Scholar
- 3).Über Utenhove: F. Pijper, Jan Utenhove, zijn leven en zijne werken, Leiden 1883.Google Scholar
- 4).Poullain an Calvin, Strassburg, 15. Nov. 1545 (C.R., opp. Calv., XII, Sp. 214 ff.).Google Scholar
- 5).Bucer an Utenhove, Cambridge, 18. Sept. 1550 (Pijper, a.a.O., Beilage S. XIII).Google Scholar
- 6).Utenhove an Dryander, Strassburg, 3. Jan. 1548 (Pijper, a.a.O., Beilage S. VII). Pijper, dem Bucers Decknamen unbekannt war, hält Benedictus Aretius in Marburg zu Unrecht für den Verfasser dieses Kommentars (a.a.O., S. 22).Google Scholar
- 7).Über Jacques de Bourgogne siehe L. Galesloot, Jacques de Bourgogne, seigneur de Falais, et sa famille. Un épisode des poursuites contre les sectaires aux Pays-Bas 1545-155o, in der Revue Trimestrielle, Bruxelles t. 34 (1862) S. 1–51. J. Calvin, L’excuse de noble Seigneur Jacques de Bourgogne etc. (1548), ed. A. Cartier (Introduction), Paris 1896, 1911 2. Lat. Übers.: Apologia etc., C.R. opp. Calv., X, Sp. 269 ff. F. L. Rutgers, Calvijns invloed op de Reformatie in de Nederlanden, Leiden 1899, S. 85 ff. W. Bauer, a.a.O., S. 80 ff. (siehe auch Verzeichnis).Google Scholar
- 1).Bucer an Conrad Hubert, Strassburg, 6. Aug. (1542). „Litteras eius [Calvins] accepi cum illis ad Dominam de Brerod quae nunc est apud Comitem Wilhelmum de Newenar. Nunciavi illi missis literis, si quid velit renunciare ut ad me mittat“ (C. R. Opp. Calv., XI, Sp. 602).Google Scholar
- 2).Excuse, ed. Cartier, S. 28 f.Google Scholar
- 3).Bucer an Philipp von Hessen, Strassburg, 10. Mai 1545 (Lenz, Briefwechsel, II, S. 348).Google Scholar
- 4).Siehe oben S. 29 Anm. 7.Google Scholar
- 1).Cartier, a.a.O.,Introduction, S. LX VII ff.Google Scholar
- 2).Bauer, a.a.O.,S. 110 ff.Google Scholar
- 3).Galesloot, a.a.O., S. 28–51. Seine Mitteilungen stützen sich auf Angaben aus einem Dossier des Kön. Archivs in Brüssel (Chambre des comptes, reg. no. 21485, fol. 150).Google Scholar
- 4).a.a.O., S. 35.Google Scholar
- 1).Bucer an Ambrosius Blaurer, Strassburg, 15. Juli 1545 (Schiess, Briefwechsel,II, S. 374).Google Scholar
- 2).Siehe oben S. 29, Anm. 6• J. H. Gerretsen, Micronius,Nimwegen 1895, S. 4, hält Microns Aufenthalt in Strassburg zu Unrecht für unsicher.Google Scholar
Copyright information
© Springer Science+Business Media Dordrecht 1961