Reformationsgesinnte Niederländer in Strassburg

  • Willem F. Dankbaar
Part of the Kerkhistorische Studiën book series (KEST, volume 9)

Zusammenfassung

In der damaligen Zeit haben mehrere Niederländer in Strassburg geweilt und sind dort mit Bucer in Berührung gekommen. Über einige von ihnen konnten wir etwas Näheres in Erfahrung bringen.

Preview

Unable to display preview. Download preview PDF.

Unable to display preview. Download preview PDF.

Literatur

  1. 1).
    Luther empfahl ihn am 14. April 1526 für finanzielle Unterstützung dem Kurfürsten von Sachsen an (W.A., Briefe, IV; Herminjard, Corr. des Réf., II, S. 179 Nr. 13).Google Scholar
  2. 2).
    Bucer an Farel, Strassburg, 13. Dez. 1526 (Herminjard, Corr., I, S. 467).Google Scholar
  3. 3).
    Guillaume Dumoulin, Tresutile traicté du vraye regne de antechrist maintenant revelée et cogneu à treshault et trespuissant seigneur Philippe Marquis D’arrescot, Comte de Portian et de Beaumont etc. et Capitaine general de l’empereur nostre sire au pays de haynault. Gedruckt am 6. Jan. 1527 in Strassburg. Die Widmung trägt das Datum: Wittenberg, 30. Dez. 1525. Ders., Notable et utile traicté du zèle et grant désir que doibt avoir ung vrai christien pour garder à Jesuchrist son honneur entier. Envoyé à tresnoble dame madame Bone Gouvernante de Tournay & du Tournesesis. Dame de lannoy de rolencourt de sante etc. Gedruckt in Strassburg am 28. Jan. 1527. Die Widmung trägt das Datum: Wittenberg, 13. Juli 1526. Das Britische Museum in London besitzt von jedem dieser Traktate ein Exemplar. W. G. Moore, La Réforme allemande et la litterature française, Strasbourg 1930, S. 74–81.Google Scholar
  4. 4).
    Farel an Capito, Basel, 25. Okt. 1526 (Herminjard, Corr., I, S. 455).Google Scholar
  5. 1).
    Der Berner Rat an den Vogt von Aigle, Bern, 7. Febr. 1529 (Herminjard, Corr., II, S. 167).Google Scholar
  6. 2).
    Farel an Bucer, Aigle, 10. Mai 1529 (Herminjard, Corr., II, S. 176). Farel an Capito, Aigle den 10. Mai 1529 (a.a.O., S. 179).Google Scholar
  7. 3).
    Wie aus Briefen Capitos an Zwingli, Strassburg, 15. Jan. 1526 (Collectio Simleriana in Zürich; Herminjard, Corr., I,S. 457, Nr. 36) und an Oecolampadius (Collectio Simleriana; Baum, Capito und Butzer, S. 350) hervorgeht.Google Scholar
  8. 4).
    Roussel, der inzwischen nach Frankreich zurückgekehrt war, berichtet darüber an Farel, Amboise, 27. Aug. 1526 (Herminjard, Corr., I, S. 449 ff).Google Scholar
  9. 5).
    Bucer an Farel, Strassburg, 26. Sept. 1527 (Herminjard, Corr., II, S. 53).Google Scholar
  10. 6).
    Bucer an Farel, Strassburg, 15. April 1528 (Herminjard, Corr., II, S. 127 ff).Google Scholar
  11. 1).
    Bucer an Farel, Strassburg, 1. Mai 1528 (Herminjard, Corr., II S. 131).Google Scholar
  12. 2).
    Oecolampadius an Farel, Basel, 11. Mai 1528 (Herminjard, Corr., II, S. 134).Google Scholar
  13. 3).
    François Lambert d’Avignon an Bucer, Marburg, 14. März 1530 (Herminjard, Corr., II, S. 243).Google Scholar
  14. 1).
    Ober Geldenhauer siehe J. Prinsen, Gerardus Geldenhauer Noviomagus, ‘s Gravenhage 1898; ders., Collectanea van Gerardus Geldenhauer (Werken Hist. Gen. Utrecht, 3. Reihe, 16), Amsterdam 1901. J. Lindeboom. Bijbelsch Humanisme, S. 176 ff. Biogr. Wdb. v. Prot. Godgel., III, S. 195 ff. Für sein „Itinerarium Antwerpia Vitebergam“ siehe L. J. F. Janssen in: Archief voor kerkel. gesch., 1838, S. 509 ff; Prinsen, Collectanea.Google Scholar
  15. 2).
    Prinsen, Collectanea, S. 87.Google Scholar
  16. 1).
    D. Erasmi Roterodami Annotationes in Leges Pontificis et Caesareas de haereti cis Epistolae aliquot Gerardi Noviomagi. De re Evangelica et haereticorum poenis. Ad Carolum Quintum Imp. Cues. Aug. Ad Germanorum Principes, in conventu Spirensi. Ad Carolum, Gelriorum Ducem. Ad Philippum, Hessorum Principem. Argentorati, apud Christianum Egenolphum An. M. D. XXIX (hrsgeg. von Prinsen in: Collectanea, S. 177–201).Google Scholar
  17. 2).
    Epistola contra quondam qui se falso jactant Evangelicos. Erasmus Rot. Vulturio Neocomo S.D. Apud Fri burgum Brisgoicum 4. Nov. 1529 (Opera, ed. Clericus, Lugd. Bat. 1706, X, Sp. 1573–1587).Google Scholar
  18. 3).
    Prinsen, Geldenhauer, S. 94 f.Google Scholar
  19. 4).
    Epistola apologetica ad syncerioris christianismi sectatores per Frisiam Orientalem & alias inferioris Germanias regiones, in qua Euangelij Christi were studiosi, non qui se (also Euangelicos jactant, ijs defenduntur criminibus, quae in illos Erasmi Roterodami Epistola ad Vulturium Neocomum intendit… (ohne Ortsname), 1530.Google Scholar
  20. 5).
    Responsio ad epistolam apologeticam… 1530 (Opera, ed. Clericus, X, Sp. 1589–1631).Google Scholar
  21. 1).
    Prinsen, Geldenhauer, S. 68.Google Scholar
  22. 2).
    Bucer an Ambrosius Blaurer, Strassburg, Dez. 1531 (Briefwechsel der Brüder Ambrosius Blaurer und Thomas Blaurer 1509–1567. hrsg. vor T. Schiess, I, Freiburg in Br. 1908, S. 294).Google Scholar
  23. 3).
    Bucer an Ambrosius Blaurer, Strassburg, 12. Dez. 1531 (a.a.O., S. 303).Google Scholar
  24. 1).
    Capito, Hedio und Bucer an Philipp von Hessen, Strassburg, 16. Aug. 1534 (M. Lenz, Briefwechsel Landgraf Philipps des Grossmiithigen von Hessen mit Bucer. Publ. aus den kgl. preuss. Staatsarchiven, 5, Leipzig 1880, Bd. I, S. 38).Google Scholar
  25. 2).
    Über Velsius siehe Chr. Sepp, Kerhhistorische studiën, Leiden 1885, S. 91 ff.Google Scholar
  26. 3).
    Th. W. Röhrich, Geschichte der Reformation im Elsass und besonders in Strassburg, Strassburg 1830, II, S. 119).Google Scholar
  27. 4).
    Nachdem er 1550 in Köln umsonst versucht hatte, die Gunst der Katholiken zu gewinnen, wanderte er umher, fand sich eines Tages bei Anabaptisten und mystischen Schwärmern und erregte in hohem Alter noch Unruhe in den Niederlanden (vgl. H. J. Jaanus, Hervormd Delft ten tijde van Arent Cornelisz, 1573–1605, Amsterdam 1950, S. 200 f.)Google Scholar
  28. 1).
    Über Poullain: K. Bauer, Valérand Poullain, Elberfeld 1927.Google Scholar
  29. 2).
    Poullain an Calvin, Strassburg, 15. Nov. 1545 (C.R., Opp. Caiv. XII, Sp. 215).Google Scholar
  30. 3).
    Poullain an Calvin, Strassburg, 3. Dez. 1545 (a.a.O., Sp. 224).Google Scholar
  31. 4).
    W. Nijenhuis, Calvinus oecumenicus, ‘s Gravenhage 1958, S. 84.Google Scholar
  32. 1).
    Traicte tres utile du S. Sacrement de la Cene. Auec response aux principaulx argumens des anciens et modernes contre ce s. Sacrement (0.0. und J.).Google Scholar
  33. 2).
    Bucer an evangelische Christen, Strassburg, 10. Sept. 1541 (C.R„ Opp. Cale., XI, Sp. 276 ff).Google Scholar
  34. 3).
    a.a.O., Sp. 277.Google Scholar
  35. 4).
    Bauer, a.a.O., S. 95 f. A. Lang, Der Evangelienkommentar Martin Butzers und die Grundzüge seiner Theologie, Leipzig 1900, S. 159.Google Scholar
  36. 5).
    Bauer, a.a.O., S. 104, 304.Google Scholar
  37. 1).
    Liturgia sacra seu rites ministerii in ecclesia peregrinorum profugorum propter Euangelium Christi Argentinae. Adiecta est ad Einem breuis Apologia pro hac Liturgia, Per Valerandum Pollanum Flandrum. Londini M.D. LI. G. J. van de Poll, Martin Bucer’s Liturgical Ideas, Assen 1954, S. 107–129.Google Scholar
  38. 2).
    Antidotus Valerandi Pollani Flandri, adversus Joachimi Westphali nomine pestilens Consilium, nuper scriptum ad Magnificum Senatum inclytae civitatis Francofordiae…. Ad haec, Aphorismi D. Martini Buceri de S. S. Coena Domini. 1557.Google Scholar
  39. 3).
    Über Utenhove: F. Pijper, Jan Utenhove, zijn leven en zijne werken, Leiden 1883.Google Scholar
  40. 4).
    Poullain an Calvin, Strassburg, 15. Nov. 1545 (C.R., opp. Calv., XII, Sp. 214 ff.).Google Scholar
  41. 5).
    Bucer an Utenhove, Cambridge, 18. Sept. 1550 (Pijper, a.a.O., Beilage S. XIII).Google Scholar
  42. 6).
    Utenhove an Dryander, Strassburg, 3. Jan. 1548 (Pijper, a.a.O., Beilage S. VII). Pijper, dem Bucers Decknamen unbekannt war, hält Benedictus Aretius in Marburg zu Unrecht für den Verfasser dieses Kommentars (a.a.O., S. 22).Google Scholar
  43. 7).
    Über Jacques de Bourgogne siehe L. Galesloot, Jacques de Bourgogne, seigneur de Falais, et sa famille. Un épisode des poursuites contre les sectaires aux Pays-Bas 1545-155o, in der Revue Trimestrielle, Bruxelles t. 34 (1862) S. 1–51. J. Calvin, L’excuse de noble Seigneur Jacques de Bourgogne etc. (1548), ed. A. Cartier (Introduction), Paris 1896, 1911 2. Lat. Übers.: Apologia etc., C.R. opp. Calv., X, Sp. 269 ff. F. L. Rutgers, Calvijns invloed op de Reformatie in de Nederlanden, Leiden 1899, S. 85 ff. W. Bauer, a.a.O., S. 80 ff. (siehe auch Verzeichnis).Google Scholar
  44. 1).
    Bucer an Conrad Hubert, Strassburg, 6. Aug. (1542). „Litteras eius [Calvins] accepi cum illis ad Dominam de Brerod quae nunc est apud Comitem Wilhelmum de Newenar. Nunciavi illi missis literis, si quid velit renunciare ut ad me mittat“ (C. R. Opp. Calv., XI, Sp. 602).Google Scholar
  45. 2).
    Excuse, ed. Cartier, S. 28 f.Google Scholar
  46. 3).
    Bucer an Philipp von Hessen, Strassburg, 10. Mai 1545 (Lenz, Briefwechsel, II, S. 348).Google Scholar
  47. 4).
    Siehe oben S. 29 Anm. 7.Google Scholar
  48. 1).
    Cartier, a.a.O.,Introduction, S. LX VII ff.Google Scholar
  49. 2).
    Bauer, a.a.O.,S. 110 ff.Google Scholar
  50. 3).
    Galesloot, a.a.O., S. 28–51. Seine Mitteilungen stützen sich auf Angaben aus einem Dossier des Kön. Archivs in Brüssel (Chambre des comptes, reg. no. 21485, fol. 150).Google Scholar
  51. 4).
    a.a.O., S. 35.Google Scholar
  52. 1).
    Bucer an Ambrosius Blaurer, Strassburg, 15. Juli 1545 (Schiess, Briefwechsel,II, S. 374).Google Scholar
  53. 2).
    Siehe oben S. 29, Anm. 6• J. H. Gerretsen, Micronius,Nimwegen 1895, S. 4, hält Microns Aufenthalt in Strassburg zu Unrecht für unsicher.Google Scholar

Copyright information

© Springer Science+Business Media Dordrecht 1961

Authors and Affiliations

  • Willem F. Dankbaar
    • 1
  1. 1.Universität in GroningenNederland

Personalised recommendations