Human Ecology

, Volume 40, Issue 5, pp 721–733

The Use and Economic Value of Manna grass (Glyceria) in Poland from the Middle Ages to the Twentieth Century

  • Łukasz Jakub Łuczaj
  • Jarosław Dumanowski
  • Piotr Köhler
  • Aldona Mueller-Bieniek
Article

Abstract

Manna grass (mainly but not exclusively G. fluitans) used to be widely gathered in most lowland areas of the present territory of Poland and western and southern Belarus. It had an important function as a component of tribute paid to local landowners by villagers, which led to the persistence of manna gathering even when this was not sustainable for peasants themselves. Manna grass was always an expensive food due to its time consuming gathering, but appreciated for its sweet taste and often served as dessert. In the nineteenth century marshes shrank significantly and the payment of tribute disappeared from the local economy, which gradually led to the total abandonment of Glyceria use around 1914. This article provides a detailed overview of Glyceria use as food within the borders of the former Polish-Lithuanian Kingdom (now Poland, Lithuania, western Belarus and western Ukraine) based on archaeobotanical, historical and ethnographic sources. The evidence for the continued use of manna since at least medieval times is abundant in historical accounts and ethnographic studies, but little has been reported in archaeobotanical findings due to the relatively small amounts of Glyceria consumed.

Keywords

Glyceria fluitans Glyceria maxima Digitaria sanguinalis Historical ethnobotany Foraging Wild cereals Edible grasses Archaeobotany Poland 

References

  1. Alsleben, A. (1995). Nutzpflanzen aus dem mittelalerlichen Wolin. Zwei ausgewählte Gruppen: Getreide und Lein. Offa 52: 185–217.Google Scholar
  2. Alsleben, A. (1996). Rośliny użytkowe z wczesnośredniowiecznego Wolina—dwie wybrane grupy: zboża i len. Materiały Zachodniopomorskie 42: 77–137.Google Scholar
  3. Anonymous (1868). Zkąd sprowadzać nasiona. Piast—Pismo Rolniczo-Przemysłowe 2(4): 25–34.Google Scholar
  4. Badura, M. (2011). Rośliny użytkowe w dawnym Gdańsku. Studium archeobotaniczne. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk.Google Scholar
  5. Baranowski, B., Bartyś, J., and Sobczak, T. (eds.) (1963). Instrukcje gospodarcze dla dóbr szlacheckich i magnackich z XVII–XIX wieku. Tom II. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.Google Scholar
  6. Bastine, W. (1963). Brandenburgisches Manna (Glyceria fluitans (L.) R.Br.). Ein Beitrag zur Monographie eines Wildgetreides. Jahrbuch für Branbenburgische Landsgeschichte 14: 53–71.Google Scholar
  7. Behre, K.-E. (1991). Die ersten Funde von Nahrungspflanzen aus dem Mittelalter Bremens. Bremisches Jahrbuch 70: 207–227.Google Scholar
  8. Behre, K.-E. (2008). Collected seeds and fruits from herbs as prehistoric food. Vegetation History and Archaeobotany 17: 65–73.CrossRefGoogle Scholar
  9. Berlin, B. (1992). Ethnobiological classification: principles of categorization of plants and animals in traditional societies. Princeton University Press, Princeton.Google Scholar
  10. Bieniek, A. (2002). Archaeobotanical analysis of some early Neolithic settlements in the Kujawy region, central Poland, with potential plant gathering activities emphasised. Vegetation History and Archaeobotany 11(1–2): 33–40.CrossRefGoogle Scholar
  11. Bieniek, A. (2004). Archaeobotanical data from the TRB site of Donatkowice 23, S Poland. In: Economic and Environmental changes during the 4th and 3rd millenium BC. 25th Anniversary Symposium in Bad Buchau, Southern Germany, 2nd–5th September 2004, Association for Environmental Archaeology. Abstracts.Google Scholar
  12. Bieniek, A., and Pokorný, P. (2005). A new find of macrofossils of feather grass (Stipa) in an Early Bronze Age storage pit at Vlineves, Czech Republic: local implications and possible interpretation in a Central European context. Vegetation History and Archaeobotany 14: 295–302.CrossRefGoogle Scholar
  13. Brinkkemper, O. (1993). Wetland farming in the area to the south of the Meuse estuary during the Iron Age and Roman Period. Analecta Prehistorica Leidensia 24: 1–226.Google Scholar
  14. Burnett, G. (1807). View of the present state of Poland. Longman, London.Google Scholar
  15. Chętnik, A. (1936). Pożywienie Kurpiów. Jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodowe. Prace Komisji Etnograficznej 16: 1–134.Google Scholar
  16. Chevalier, A. (1932). Resources végétales du Sahara et de ses confins nord et sud. Muse/e d’Hisoire Naturelle, Paris.Google Scholar
  17. Chiakor, J. (1839). O śmierci króla Stefana. In Niemcewicz, J. U. (ed.), Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, Tom 2. Breitkopf i Haertel, Lipsk, pp. 316–321.Google Scholar
  18. Ciszewski, S. (1925). Niektóre ciężary chłopskie w średniowiecznej Polsce. Prace Etnologiczne 1: 85–207.Google Scholar
  19. Czerwiakowski, I. R. (1861). Botanika lékarska. Self-published, Kraków.Ćwierczakiewiczowa, L. (1860) 365 obiadów za pięć złotych.Google Scholar
  20. de La Servolle, P. (1789). Dykcyonarz powszechny medyki, chirurgii i sztuki hodowania bydląt, czyli lekarz wieyski, t. 4. Dufour, Warszawa.Google Scholar
  21. Dembińska, M. (1963). Konsumpcja żywnościowa w Polsce średniowiecznej. Instytut Kultury Materialnej PAN, Wrocław.Google Scholar
  22. Dembińska, M. (1976). Wild corn plants gathered in the 9th–13th centuries in the light of paleobotanical materials. Folia Quaternaria 47: 97–103.Google Scholar
  23. Dembińska, M., and Weaver, W. W. (1999). Food and drink in medieval Poland. Rediscovering a cuisine of the past. University of Pennsylvania Press, Philadelphia.Google Scholar
  24. Deresiewicz, J. (ed.) (1956). Materiały do dziejów chłopa wielkopolskiego, t. II. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.Google Scholar
  25. Diamond, J. (1997). Guns, Germs and Steel: A short history of everybody for the last 13,000 years. W.W Norton, New York.Google Scholar
  26. Doliński, W. (1982). Zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo na Polskim Spiszu w XX w. na przykładzie wsi Łapsze Niżne. Praca magisterska. Uniwersytet Jagielloński, Wydział Etnologii Słowian, Kraków.Google Scholar
  27. Dumanowski, J., Jankowski, R. (2011). Moda bardzo dobra smażenia różnych konfektów.... Series “Monumenta Poloniae Culinaria”, vol. 2. Muzeum-Pałac w Wilanowie,Warszawa.Google Scholar
  28. Duńczewski, S. (1751). Praktyka gospodarska każdemu na zawsze potrzebna. Drukarnia Akademii, Zamość.Google Scholar
  29. Falimirz, S. (1534). O ziolach y o moczy gich. Florian Ungler, Kraków.Google Scholar
  30. Gawiński, J. (1805). Sielanki Jana Gawińskiego. Sielanka pierwsza. Żywot ziemiański i dworski. In Mostowski, T. (ed.), Sielanki polskie: z różnych pisarzów zebrane. Drukarnia przy Nowolipiu, Warszawa, pp. 389–426.Google Scholar
  31. Gluza, I. (1984). Neolithic cereals and weeds from the locality of the Lengyel culture at Nowa Huta—Mogiła near Cracow. Acta Palaeobotanica 23(2): 123–184.Google Scholar
  32. Górski, Z., Pakulski, J., and Tomczak, A. (eds.) (1996). Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1659–1665. Instytut Historii PAN, Toruń.Google Scholar
  33. Gostomski, A. (1588). Oekonomija abo gospodarstwo ziemiańskie. Siebeneicher, Kraków.Google Scholar
  34. Grosser, M. (1590). Kurze und gar einfeltige Anleitung zu der Landwirtschaft. Görlitz.Google Scholar
  35. Grosser, M. (1954). Krótkie i bardzo proste wprowadzenie do gospodarstwa wiejskiego, opr. S. Ingolt, Ossolineum, Wrocław.Google Scholar
  36. Guðmundsson, G. (1996). Gathering and processing of lyme-grass (Elymus arenarius L.) in Iceland. Vegetation History and Archaeobotany 5: 213–223.CrossRefGoogle Scholar
  37. Hanelt, P. (ed.) (2001). Mansfeld’s Encyclopedia of Agricultural and Horticultural Crops: except ornamentals. Springer, Berlin.Google Scholar
  38. Harlan, J. R. (1989). Wild grass seed harvesting in the Sahara and Sub-Sahara of Africa. In Harris, D. R., and Hillman, G. C. (eds.), Foraging and farming: the evolution of plant exploitation. London, Unwin Hyman, pp. 79–98.Google Scholar
  39. Harris, D. R., and Hillman, G. C. (eds.) (1989). Foraging and farming: the evolution of plant exploitation. London, Unwin Hyman.Google Scholar
  40. Hartwich, C., and Håkanson, G. (1905). Über Glyceria fluitans, ein fast vergessenes einheimisches Getreide. Zeitschrift für Untersuchung der Nahrungs- und Genußmittel 10: 473–478.CrossRefGoogle Scholar
  41. Haur, J. K. (1675). Oekonomika ziemiańska generalna… Schedel, Kraków.Google Scholar
  42. Hedrick, U. P. (ed.) (1972). Sturtevant’s Edible Plants of the World. Dover Publications, New York.Google Scholar
  43. Herman, J. (1673). Ziemianin albo gospodarz inflancki. Mińsk.Google Scholar
  44. Heutger, N. (2004). Die Mark: Geschichte und Kaufkraft einer Währung. Numismatikforum. http://www.numismatikforum.de/viewtopic.php?f=31&t=6831 [accessed 2.2.2012]
  45. Holuby, J. L. (1958). Z vojnových čias v Pezinku. Kalendaár Slov. týždenníka na rok 1918. In Mjartan, J. (ed.), Národopisné práce. Vydavateľstvo Slovenskej Akadémie Vied, Bratislava.Google Scholar
  46. Jundziłł, S. B. (1799). Botanika stosowana.... Wilno.Google Scholar
  47. Kałkowski, T. (1981). Tysiąc lat monety polskiej. 3rd issue. Wydawnictwo Literackie, Kraków.Google Scholar
  48. Keckowa, A., and Pałucki, W. (eds.) (1995). Księgi referendarii koronnej z drugiej połowy XVIII wieku, t. I (1768–1780). Książka i Wiedza, Warszawa.Google Scholar
  49. Kluk, K. (1781). Roślin potrzebnych, pożytecznych, wygodnych, osobliwie kraiowych albo które w kraiu użyteczne być mogą; utrzymanie, rozmnożenie i zażycie… Tom II Drukarnia w XX. Schol. Piar., Warszawa.Google Scholar
  50. Kluk, K. (1787). Dykcyonarz Roślinny. Tom 2. Drukarnia Xięży Piarów, Warszawa.Google Scholar
  51. Köhler, P. (1986). Józefa Rostafińskiego “Odezwa do nie botaników o zbieranie ludowych nazw roślin. Wszechświat 87(1): 13–16.Google Scholar
  52. Köhler, P. (1993). Ankieta Józefa Rostafińskiego z 1883 roku dotycząca ludowego nazewnictwa roślin w Polsce. Analecta Studia i Materiały z Dziejów Nauki 2(2): 89–119.Google Scholar
  53. Körber-Grohne, U. (1964). Bestimmungsschlüssel für subfossile Juncus-Samen und Gramineen- Früchte. In Haarnagel, W. (ed.), Probleme der Küstenforschung im Südlichen Nordseegebiet 7. August Lax, Hildesheim, pp. 1–47.Google Scholar
  54. Körber-Grohne, U. (1991). Bestimmungsschlüssel für subfossile Gramineen- Früchte. Probleme der Küstenforschung im Südlichen Nordseegebiet 18: 169–234.Google Scholar
  55. Kujot, S. (ed.) (1901). Wilkierz albo prawo do wszystkich dóbr i wsiów oliwskich należące. In Kujot, S. (ed.), Trzy wilkierze wiejskie, t. V, Fontes TNT, Toruń.Google Scholar
  56. Kulczycki, F. J. (1797). Sekreta naytaiemnieysze w różnych wiadomościach i ciekawościach dla pożytku gospodarzów, malarzów, ogrodników, rybaków i kucharzów wydane. Warszawa.Google Scholar
  57. Ładowski, R. (1783). Historya naturalna Królestwa Polskiego. Drukarnia Ignacego Gröbla, Kraków.Google Scholar
  58. Latałowa, M. (1998). Botanical analysis of a bundle of flax (Linum usitatissimum L.) from a early medieval site in northern Poland; a contribution to the history of flax cultivation and its field weeds. Vegetation History and Archaeobotany 7(2): 97–107.CrossRefGoogle Scholar
  59. Latałowa, M. (1999a). Palaeoecological reconstruction of the environmental conditions and economy in early medieval Wolin—against a background of the Holocene history of the landscape. Acta Palaeobotanica 39(2): 183–271.Google Scholar
  60. Latałowa, M. (1999b). Szczątki lnu (Linum usitatissimum L.) z wczesnośredniowiecznego stanowiska we Wrześnicy (północna Polska) w interpretacji botanicznej i archeologicznej. Polish Botanical Studies. Guidebook Series 23: 263–278.Google Scholar
  61. Linde, S. B. (1809). Słownik języka polskiego, t. 2, cz. 1. Self-published, Warszawa.Google Scholar
  62. Lityńska-Zając, M., Wasylikowa, K., Bieniek, A., and Gluza, I. (2004). Trawy jako wskaźnik działalności człowieka w pradziejach. In Abłamowicz, D., and Śnieszko, Z. (eds.), Zmiany środowiska geograficznego w dobie gospodarki rolno-hodowlanej, studia z obszaru Polski. Muzeum Śląskie w Katowicach, Katowice, pp. 47–58.Google Scholar
  63. Łuczaj, Ł. (2008a). Archival data on wild food plants eaten in Poland in 1948. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine 4: 4.CrossRefGoogle Scholar
  64. Łuczaj, Ł. (2008b). Dziko rosnące rośliny jadalne w ankiecie Józefa Rostafińskiego z roku 1883. Wiadomości Botaniczne 52: 39–50.Google Scholar
  65. Łuczaj, Ł. (2010a). Changes in the utilization of wild green vegetables in Poland since the 19th century: a comparison of four ethnobotanical surveys. Journal of Ethnopharmacology 128: 395–404.CrossRefGoogle Scholar
  66. Łuczaj, Ł. J. (2010b). Plant identification credibility in ethnobotany: a closer look at Polish ethnographic studies. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine 6: 36.CrossRefGoogle Scholar
  67. Łuczaj, Ł. (2011). Dziko rosnące rośliny jadalne użytkowane w Polsce od połowy XIX w. do czasów współczesnych. Etnobiologia Polska 1: 57–125.Google Scholar
  68. Łuczaj, Ł., and Szymański, W. M. (2007). Wild vascular plants gathered for consumption in the Polish countryside: a review. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine 3: 17.CrossRefGoogle Scholar
  69. Maciejewski, M., and Sadowski, M. (2007). Powszechna historia gospodarcza od XV do XX wieku. Ossolineum, Wrocław.Google Scholar
  70. Małecki, J. (ed.) (1962). Lustracja województwa krakowskiego 1564, cz. I. PWN, Warszawa.Google Scholar
  71. Maurizio, A. (1926). Pożywienie roślinne w rozwoju dziejowym. Kasa Mianowskiego, Warszawa.Google Scholar
  72. Maurizio, A. (1927). Geschichte unserer Pflanzennahrung, von den Urzeiten bis zur Gegenwart. Paul Parey, Berlin.Google Scholar
  73. Moerman, D. (1998). Native American Ethnobotany. Timber Press, Oregon.Google Scholar
  74. Moszyński, K. (1928). Materjały etnograficzne z wschodniej części b. powiatu mozyrskiego oraz z powiatu rzeczyckiego. Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego, Warszawa.Google Scholar
  75. Mueller-Bieniek, A. (2011). Rośliny użytkowe w badaniach archeobotanicznych średniowiecznego Krakowa. In Mueller-Bieniek, A. (ed.), Rośliny w życiu codziennym mieszkańców średniowiecznego Krakowa. Botanical Guidebooks 31. Instytut Botaniki PAN, Kraków. in press.Google Scholar
  76. Mueller-Bieniek, A., and Walanus, A. (2011). Codzienność mieszkańców średniowiecznego Krakowa w świetle analizy statystycznej danych archeobotanicznych. In Mueller-Bieniek, A. (ed.), Rośliny w życiu codziennym mieszkańców średniowiecznego Krakowa. Botanical Guidebooks 31. Instytut Botaniki PAN, Kraków. in press.Google Scholar
  77. Muszyński, J. (1924). Warzywa, owoce i przyprawy korzenne w Polsce w wieku XIV-tym. Nakładem Heroda, Warszawa.Google Scholar
  78. Paczkowski, J., and Mańkowski, A. (1938). Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664. Fontes TNT, Toruń.Google Scholar
  79. Piekosiński, F. (ed.) (1896). Rachunki dworu króla Władysława Jagiełły i Jadwigi z lat 1388 do 1420. Akademia Umiejętności, Kraków.Google Scholar
  80. Pleszczyński, A. (1892). Bojarzy międzyrzeccy: studjum. M. Arct, Warszawa.Google Scholar
  81. Prance, G., and Nesbitt, M. (eds.) (2005). Cultural History of Plants. Routledge, New York, London.Google Scholar
  82. Rasmussen, H. (1975). Das Sammeln von Mannagras (Glyceria fluitans) in Dänemark. Folk 16(17): 253–262.Google Scholar
  83. Rostafiński, J. T. (1900). Średniowieczna historya naturalna w Polsce: Symbola ad historiam naturalem medii aevi… Sumptibus Universitatis. Sumptibus Universitatis, Kraków.Google Scholar
  84. Rutkowski, L. (1998). Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.Google Scholar
  85. Rzączyński, G. (1721). Historia naturalis curiosa Regni Poloniae… Typis Collegii Soc. Jesu, Sandomierz.Google Scholar
  86. Salamini, F., Özkan, H., Brandolini, A., Schäfer-Pregl, R., and Martin, W. (2002). Genetics and geography of wild cereal domestication. Nature Reviews Genetics 3: 429–441.Google Scholar
  87. Scheibler, S. W. (1815). Allgemeine deutsche Kochbuch für bürgerliche Haushaltungen. Verlag Amelang, Berlin.Google Scholar
  88. Siennik, M. (1584). Herbarz ziół tutecznych, postronnych i zamorskich opisane. Mikołaj Szarfenberg, Kraków. In Simpson, J., and Weiner, E. (eds.), 1989. A New English Dictionary on Historical Principles. Oxford University Press, Oxford.Google Scholar
  89. Simpson, J. A., Weiner E. S. C. (1989). The Oxford English Dictionary. Clarendon Press and Oxford University Press, Oxford, New York.Google Scholar
  90. Svanberg, I. (2011). Folklig Botanik. Dialogos, Stockholm.Google Scholar
  91. Syrennius, S. (1613). Zielnik. Kraków.Google Scholar
  92. Szafer, W. (1925). Parę o słów o t. zw. mannie. Orli Lot 6(2–3): 33–35.Google Scholar
  93. Szeyblerowa, Z. W. (1835). Doświadczona gospodyni i kucharlka doskonała dla wszystkich stanów podług ósmego wydania niemieckiego na język polski przełożona. Wilhelm Bogumił Korn, Wrocław.Google Scholar
  94. Szwagrzyk, J. A. (1973). Pieniądz na ziemiach polskich X–XX w. Ossolineum, Wrocław.Google Scholar
  95. Tomczak, A., Ohryzko-Włodarska, C., and Włodarczyk, J. (eds.) (1961). Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1564–1565, cz. I. PWN, Warszawa.Google Scholar
  96. Marcin z Urzędowa (1595). Zielnik. Kraków.Google Scholar
  97. Vautrin, H. (1808). The Observer in Poland. In Smollett, T. G. (ed.), The Critical review, or, Annals of literature. Series the Third, vol. XII. J. Mawman, London, pp. 504–520.Google Scholar
  98. Wasylikowa, K. (1965). Makroskopowe szczątki roślin znalezione w warstwie średniowiecznej na rynku Głównym w Krakowie. Materiały Archeologiczne 6: 191–196.Google Scholar
  99. Webb, S. B. (1997). Agricultural Protection in Wilhelminian Germany: forging an empire with pork and rye. In Komlos, J., and Eddie, S. (eds.), Selected cliometric studies on German economic history. Steiner, Stuttgart, pp. 66–82.Google Scholar
  100. Weiss, E., Kislev, M. E., Simchoni, O., and Nadel, D. (2004). Small-grained wild grasses as staple food at the 23 000-year-old site of Ohalo II, Israel. Economic Botany 58(S1): S125–S134.CrossRefGoogle Scholar
  101. Wyczański, A. (1969). Studia nad konsumpcją żywności w Polsce w XVI i pierwszej połowie XVII wieku. PAN, Warszawa.Google Scholar
  102. Wyżycki, G. (1845). Zielnik ekonomiczno-techniczny. Tom 2. Wilno.Google Scholar
  103. Zając, A., and Zając, M. (eds.) (2001). Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Uniwersytet Jagielloński, Kraków.Google Scholar
  104. Zawacki, T., and Rostafiński, J. T. (eds.) (1891). Teodora Zawackiego Memoriale oeconomicum 1616. Drukarnia UJ, Kraków.Google Scholar

Copyright information

© Springer Science+Business Media, LLC 2012

Authors and Affiliations

  • Łukasz Jakub Łuczaj
    • 1
  • Jarosław Dumanowski
    • 2
  • Piotr Köhler
    • 3
  • Aldona Mueller-Bieniek
    • 4
  1. 1.Department of EcotoxicologyUniversity of RzeszówKolbuszowaPoland
  2. 2.Institute of History and Archival Studies, Centre for the Studies of the History and Culture of Food (Scientific Station of the Polish Historical Society)University of Nicolaus CopernicusToruńPoland
  3. 3.Institute of BotanyThe Jagiellonian UniversityKrakówPoland
  4. 4.Department of PalaeobotanyInstitute of Botany of the Polish Academy of SciencesKrakówPoland

Personalised recommendations